Ο Κοινωνικός Άνθρωπος και το Παράδοξο της Βίας

Αν ο άνθρωπος είναι από τη φύση του κοινωνικό ον, γιατί η ανθρώπινη ιστορία είναι γεμάτη πολέμους, διώξεις, εγκλήματα, βεντέτες, ενδοοικογενειακή βία, εκφοβισμό και καταστροφικές συγκρούσεις; Μήπως τελικά δεν είμαστε τόσο κοινωνικοί όσο πιστεύουμε;

Η απάντηση βρίσκεται σε μια σημαντική διάκριση: κοινωνικότητα δεν σημαίνει ειρηνικότητα. Ο άνθρωπος είναι πράγματι ένα εξαιρετικά κοινωνικό είδος. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι εξελίχθηκε για να συνεργάζεται αδιακρίτως με όλους τους ανθρώπους. Η ανθρώπινη κοινωνικότητα αναπτύχθηκε μέσα σε ένα περιβάλλον όπου η συνεργασία, η συγγένεια, η αμοιβαιότητα, η δημιουργία συμμαχιών, αλλά και ο ανταγωνισμός μεταξύ ατόμων και ομάδων μπορούσαν ταυτόχρονα να επηρεάζουν την επιβίωση.

Ένα είδος που δεν μπορεί να επιβιώσει μόνο του

Σε σύγκριση με πολλά άλλα ζώα, ο μεμονωμένος άνθρωπος είναι σχετικά ευάλωτος. Δεν διαθέτει ιδιαίτερα εντυπωσιακή φυσική θωράκιση, ταχύτητα, δόντια ή νύχια και τα παιδιά του παραμένουν εξαρτημένα από τους ενήλικες για εξαιρετικά μεγάλο χρονικό διάστημα. Το εξελικτικό μας πλεονέκτημα βρέθηκε αλλού: στη συνεργασία.

Η γλώσσα, η κοινωνική μάθηση, η εμπιστοσύνη, η αμοιβαιότητα, ο καταμερισμός εργασίας και η μετάδοση γνώσης επέτρεψαν στους ανθρώπους να δημιουργήσουν όλο και μεγαλύτερα και πολυπλοκότερα κοινωνικά δίκτυα. Η ανθρώπινη επιτυχία επομένως δεν είναι μόνο η ιστορία ενός ευφυούς εγκεφάλου. Είναι σε μεγάλο βαθμό η ιστορία πολλών εγκεφάλων που έμαθαν να λειτουργούν μαζί.

Υπάρχει όμως μια κρίσιμη λεπτομέρεια.

Η εξέλιξη δεν μας έκανε εξίσου κοινωνικούς απέναντι σε όλους. Μας έκανε εξαιρετικά ικανούς να δημιουργούμε σχέσεις, ομάδες και συμμαχίες.

Και κάθε ομάδα δημιουργεί δυνητικά δύο κατηγορίες:

«εμείς» και «οι άλλοι».

Η δύναμη του «εμείς»

Η κοινωνική ταυτότητα αποτελεί σημαντικό τμήμα της ανθρώπινης συμπεριφοράς. Ο άνθρωπος δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του αποκλειστικά ως ανεξάρτητο άτομο. Ανήκει σε οικογένειες, παρέες, κοινότητες, επαγγελματικές ομάδες, πολιτισμούς, έθνη, θρησκείες, αθλητικές ομάδες και αμέτρητες άλλες συλλογικές κατηγορίες.

Η διάκριση μεταξύ της δικής μας ομάδας και μιας άλλης μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και όταν οι ομάδες έχουν δημιουργηθεί με σχετικά αυθαίρετα κριτήρια. Αυτό δεν σημαίνει ότι η ύπαρξη ομάδων οδηγεί αναπόφευκτα στη βία. Σημαίνει όμως ότι ο ανθρώπινος νους είναι εξαιρετικά δεκτικός στην κοινωνική κατηγοριοποίηση.

Έτσι, ένας άνθρωπος μπορεί να είναι στοργικός γονέας, πιστός φίλος, εξαιρετικός συνεργάτης και γενναιόδωρος απέναντι στην κοινότητά του, ενώ ταυτόχρονα μπορεί να γίνει ιδιαίτερα εχθρικός απέναντι σε κάποιον που αντιλαμβάνεται ως απειλή για αυτήν.

Δεν υπάρχει απαραίτητα ψυχολογική αντίφαση.

Ο μηχανισμός που λέει «προστάτευσε τους δικούς σου», κάτω από συγκεκριμένες συνθήκες φόβου, ανταγωνισμού ή σύγκρουσης, μπορεί να συνδεθεί με μια δεύτερη εντολή: «αντιμετώπισε αυτόν που τους απειλεί».

Η βία μπορεί να είναι κοινωνική συμπεριφορά

Συχνά αντιμετωπίζουμε την επιθετικότητα ως αποτυχία της κοινωνικότητας. Όμως ένα μεγάλο μέρος της ανθρώπινης βίας είναι βαθιά κοινωνικό.

Ο πόλεμος αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα. Για να πραγματοποιηθεί χρειάζονται συνεργασία, πειθαρχία, εμπιστοσύνη, επικοινωνία, κοινή ταυτότητα, καταμερισμός ρόλων και συντονισμός μεταξύ μεγάλου αριθμού ανθρώπων.

Το παράδοξο είναι εντυπωσιακό: ο άνθρωπος μπορεί να χρησιμοποιήσει την τεράστια ικανότητά του για συνεργασία προκειμένου να συγκρουστεί αποτελεσματικότερα με άλλους ανθρώπους.

Το ίδιο, σε διαφορετικές κλίμακες και συνθήκες, παρατηρείται σε συμμορίες, βεντέτες, οργανωμένες διώξεις, ομαδικό εκφοβισμό και άλλες μορφές συλλογικής επιθετικότητας.

Η κοινωνικότητα επομένως δεν εξουδετερώνει αυτομάτως τη βία. Μπορεί ακόμη και να την οργανώσει.

Όταν ο «εχθρός» βρίσκεται μέσα στην οικογένεια

Η διάκριση «εμείς–οι άλλοι» δεν αρκεί όμως για να εξηγήσει ολόκληρο το φαινόμενο. Η ανθρώπινη επιθετικότητα εμφανίζεται ακόμη και μέσα στις στενότερες κοινωνικές σχέσεις.

Αδέλφια συγκρούονται. Σύντροφοι κακοποιούν ο ένας τον άλλο. Γονείς και παιδιά αναπτύσσουν ακραίες συγκρούσεις. Φίλοι δεκαετιών μπορούν να γίνουν εχθροί.

Εδώ υπεισέρχεται ένας δεύτερος παράγοντας: η κοινωνική σχέση δεν καταργεί τον ανταγωνισμό συμφερόντων.

Ο άνθρωπος χρειάζεται σύνδεση, αλλά ταυτόχρονα επιδιώκει αυτονομία, ασφάλεια, πρόσβαση σε πόρους, κοινωνική θέση, αναγνώριση και σε ορισμένες περιπτώσεις έλεγχο. Όταν αυτές οι επιδιώξεις συγκρούονται, ακόμη και πολύ στενές σχέσεις μπορούν να μετατραπούν σε πεδία ανταγωνισμού.

Δύο αδέλφια μπορεί να αγαπούν πραγματικά το ένα το άλλο και παράλληλα να ανταγωνίζονται για γονική αποδοχή ή περιουσία. Δύο σύντροφοι μπορούν να είναι συναισθηματικά δεμένοι και ταυτόχρονα να συγκρούονται γύρω από ζητήματα ελέγχου, ζήλιας ή αυτονομίας. Δύο φίλοι μπορεί να συνεργάζονται επί δεκαετίες μέχρι να εμφανιστεί ένας σημαντικός πόρος, ένα συμφέρον ή μια προσβολή που μεταβάλλει τη μεταξύ τους ισορροπία.

Γι' αυτό μερικές από τις εντονότερες ανθρώπινες συγκρούσεις δεν εμφανίζονται μεταξύ αγνώστων. Εμφανίζονται ανάμεσα σε ανθρώπους που γνωρίζονται πολύ καλά, ακριβώς επειδή εκεί οι συναισθηματικές επενδύσεις, οι προσδοκίες και τα διακυβεύματα μπορεί να είναι μεγαλύτερα.

Από τον άνθρωπο στον «εχθρό»

Ένα από τα σημαντικότερα ψυχολογικά φαινόμενα για την κατανόηση της βίας είναι η ηθική αποδέσμευση. Ο Albert Bandura χρησιμοποίησε τον όρο για να περιγράψει μηχανισμούς μέσω των οποίων οι άνθρωποι μπορούν να αποσυνδέσουν μια επιβλαβή συμπεριφορά από τους συνήθεις ηθικούς περιορισμούς τους.

Η πράξη μπορεί να επαναπροσδιοριστεί ως αναγκαία. Η προσωπική ευθύνη μπορεί να μεταφερθεί σε μια ανώτερη αρχή ή να διαχυθεί μέσα στην ομάδα. Οι συνέπειες μπορούν να υποτιμηθούν. Το θύμα μπορεί να κατηγορηθεί για όσα υφίσταται.

Και υπάρχει ακόμη ένας ιδιαίτερα επικίνδυνος μηχανισμός: η αποανθρωποποίηση.

Ο άλλος παύει σταδιακά να αντιμετωπίζεται ως συγκεκριμένος άνθρωπος με όνομα, οικογένεια, φόβους και δικαιώματα και μετατρέπεται σε μια απρόσωπη κατηγορία:

«εχθρός», «προδότης», «απειλή», «κατώτερος», «παράσιτο».

Η γλώσσα εδώ δεν είναι αθώα. Η αλλαγή του τρόπου με τον οποίο περιγράφεται μια ομάδα μπορεί να αλλάξει και το ηθικό πλαίσιο μέσα στο οποίο αντιμετωπίζεται.

Ένα από τα σκοτεινότερα μαθήματα της ανθρώπινης ιστορίας είναι επομένως ότι ο άνθρωπος δεν χρειάζεται απαραίτητα να πιστέψει ότι το κακό έγινε καλό. Μπορεί να αρκεί να πειστεί ότι το συγκεκριμένο θύμα δεν δικαιούται πλέον την ίδια ηθική προστασία.

Ο ίδιος άνθρωπος μπορεί να προστατεύσει και να καταστρέψει

Αυτό μας οδηγεί σε ένα ακόμη σημαντικό συμπέρασμα: η ανθρώπινη συμπεριφορά δεν εξηγείται επαρκώς από μια απλή διαίρεση σε «καλούς» και «κακούς» ανθρώπους.

Ο Homo sapiens διαθέτει εξαιρετική συμπεριφορική ευελιξία.

Μπορεί να συνεργαστεί. Μπορεί να ανταγωνιστεί. Μπορεί να φροντίσει. Μπορεί να εξαπατήσει. Μπορεί να διακινδυνεύσει τη ζωή του για έναν άγνωστο. Μπορεί όμως και να συμμετάσχει στη βία εναντίον ανθρώπων τους οποίους η ομάδα του έχει χαρακτηρίσει εχθρούς.

Το κρίσιμο ερώτημα επομένως δεν είναι μόνο «ποιοι άνθρωποι είναι επιθετικοί;»

Είναι και: «Ποιες συνθήκες κάνουν τον ίδιο ανθρώπινο εγκέφαλο να επιλέγει συνεργασία, προστασία και ενσυναίσθηση — και ποιες τον μετακινούν προς ανταγωνισμό, αποκλεισμό και βία;»

Εδώ συναντώνται η εξελικτική ψυχολογία, η κοινωνική ψυχολογία, η νευροεπιστήμη και η μελέτη της επιθετικότητας. Η αντίληψη απειλής, ο φόβος, η κοινωνική ταυτότητα, ο ανταγωνισμός για πόρους και status, η ταπείνωση, η πίεση της ομάδας, η υπακοή, η διάχυση ευθύνης και η ηθική αποδέσμευση μπορούν, σε διαφορετικούς συνδυασμούς, να μεταβάλλουν δραστικά τη συμπεριφορά.

Δεν υπάρχει ένας απλός «διακόπτης βίας». Υπάρχει ένα δυναμικό σύστημα στο οποίο βιολογία, προηγούμενη εμπειρία, προσωπικότητα, κοινωνικό περιβάλλον, πολιτισμός και συγκεκριμένη κατάσταση αλληλεπιδρούν συνεχώς.

Ο άνθρωπος δεν είναι ούτε άγγελος ούτε θηρίο

Δύο ακραίες αντιλήψεις για την ανθρώπινη φύση είναι εξίσου ανεπαρκείς. Η πρώτη θέλει τον άνθρωπο από τη φύση του ειρηνικό και καλοπροαίρετο, μέχρι να τον διαφθείρει η κοινωνία. Η δεύτερη τον παρουσιάζει ως εγγενώς βίαιο ζώο, το οποίο συγκρατείται αποκλειστικά από νόμους, τιμωρίες και πολιτισμικούς κανόνες. Η πραγματικότητα είναι πολύ πιο σύνθετη.

Είμαστε ένα είδος με τεράστια ικανότητα συνεργασίας και ταυτόχρονα τεράστια ικανότητα οργανωμένης επιθετικότητας.

Και εδώ βρίσκεται ίσως το πραγματικό ανθρώπινο παράδοξο. Τα ίδια εργαλεία που μας επιτρέπουν να δημιουργούμε πολιτισμό — γλώσσα, κοινωνική μάθηση, ταυτότητα, εμπιστοσύνη, συντονισμός, υπακοή σε κανόνες και συλλογική δράση — μπορούν να χρησιμοποιηθούν για να δημιουργηθεί ένα νοσοκομείο ή ένας στρατός, ένα δίκτυο αλληλεγγύης ή ένας μηχανισμός δίωξης, μια κοινότητα προστασίας ή μια οργανωμένη σύγκρουση. Η ανθρώπινη κοινωνικότητα μπορεί να πολλαπλασιάσει το καλό. Μπορεί όμως να πολλαπλασιάσει και την καταστροφή.

Δεν εξελιχθήκαμε για να αγαπάμε τους πάντες

Ίσως λοιπόν το αρχικό ερώτημα χρειάζεται διαφορετική διατύπωση.

Δεν είναι: «Αφού ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον, γιατί υπάρχει τόση βία;»

Αλλά: «Τι ακριβώς σημαίνει ότι ο άνθρωπος είναι κοινωνικό ον;»

Κοινωνικότητα δεν σημαίνει καθολική αγάπη, ειρήνη ή απουσία ανταγωνισμού. Σημαίνει εξαιρετική ικανότητα δημιουργίας σχέσεων, συνεργασίας, αμοιβαιότητας, κοινωνικής μάθησης, συμμαχιών και συλλογικής δράσης. Και ίσως η ακριβέστερη διατύπωση είναι αυτή:

Ο άνθρωπος δεν εξελίχθηκε για να ζει ειρηνικά με όλους. Εξελίχθηκε για να μπορεί να ζει με άλλους.

Η διαφορά είναι τεράστια. Γιατί μέσα σε αυτήν κρύβονται ταυτόχρονα η οικογένεια και η βεντέτα, η αλληλεγγύη και ο αποκλεισμός, η αυτοθυσία και η εκδίκηση, η συνεργασία και ο πόλεμος. Και γι' αυτό η ουσιαστική μελέτη της ανθρώπινης βίας δεν αρχίζει όταν κάποιος σηκώνει το χέρι, βγάζει ένα όπλο ή πραγματοποιεί την επίθεση. Αρχίζει πολύ νωρίτερα.

Τη στιγμή που ο ανθρώπινος νους αρχίζει να αποφασίζει ποιος είναι «δικός μας», ποιος είναι «άλλος» και — κυρίως — τι θεωρεί ότι δικαιούται να κάνει απέναντί του.