ΚΑΡΠΑ: Η γνώση που μπορεί να κρατήσει έναν άνθρωπο στη ζωή

Δεν χρειάζεται να είσαι γιατρός. Χρειάζεται να ξέρεις τι να κάνεις.

Ο θάνατος του Γιώργου Μαζωνάκη και όσα έχουν δημοσιοποιηθεί σχετικά με τις συνθήκες αντιμετώπισης της ανακοπής του έφεραν ξανά στο προσκήνιο ένα θέμα που κανονικά δεν θα έπρεπε να συζητάμε μόνο ύστερα από μια τραγωδία: πόσοι άνθρωποι γύρω μας γνωρίζουν πραγματικά να κάνουν σωστή Καρδιοπνευμονική Αναζωογόνηση;

Σύμφωνα με όσα έχουν δημοσιευθεί, έχουν τεθεί σοβαρά ερωτήματα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο επιχειρήθηκε αρχικά η ΚΑΡΠΑ, τη θέση του ασθενούς και τη λειτουργικότητα του απινιδωτή. Οι ακριβείς συνθήκες και τυχόν ευθύνες απαιτούν επίσημη διερεύνηση και δεν μπορούν να εξαχθούν με ασφάλεια από δημοσιεύματα. Το ουσιαστικό όμως ζήτημα παραμένει: στην καρδιακή ανακοπή δεν υπάρχει χρόνος για αυτοσχεδιασμό.

Λίγες ημέρες νωρίτερα, στην παραλία Κλήμα της Αίγινας, μια γυναίκα έχασε τις αισθήσεις της και άνθρωποι που βρίσκονταν εκεί προσπάθησαν επί πολλή ώρα να την κρατήσουν στη ζωή. Το περιστατικό, πέρα από την τραγική του κατάληξη, ανέδειξε ξανά μια εικόνα που επαναλαμβάνεται συχνά σε πραγματικές καταστάσεις έκτακτης ανάγκης: πολλοί άνθρωποι γύρω από έναν ασθενή, ένταση, διαφορετικές οδηγίες, αβεβαιότητα και πολύτιμος χρόνος που περνά.

Δύο διαφορετικές ιστορίες, ένα κοινό και σκληρό μάθημα: όταν ένας άνθρωπος καταρρεύσει μπροστά μας, οι πρώτοι κρίσιμοι κρίκοι της αλυσίδας επιβίωσης είμαστε εμείς.

Η ανακοπή δεν περιμένει το ασθενοφόρο

Όταν η καρδιά σταματήσει να διατηρεί αποτελεσματική κυκλοφορία, η παροχή οξυγονωμένου αίματος προς τον εγκέφαλο και τα ζωτικά όργανα καταρρέει. Εκείνη τη στιγμή δεν υπάρχει πολυτέλεια χρόνου. Δεν αρκεί να καλέσουμε βοήθεια και απλώς να περιμένουμε. Η σύγχρονη προσέγγιση του European Resuscitation Council βασίζεται στην Αλυσίδα Επιβίωσης: έγκαιρη αναγνώριση και κλήση βοήθειας, άμεση ΚΑΡΠΑ, πρώιμη απινίδωση και στη συνέχεια εξειδικευμένη φροντίδα.

Το ασθενοφόρο μπορεί να χρειαστεί αρκετά λεπτά για να φτάσει. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος όμως δεν γνωρίζει από κίνηση, αποστάσεις, βάρδιες, γεωγραφική απομόνωση ή δυσκολίες πρόσβασης. Γι' αυτό ο άνθρωπος που βρίσκεται ήδη δίπλα στον ασθενή μπορεί να γίνει καθοριστικός για την έκβαση.

ΚΑΡΠΑ δεν σημαίνει «κάνω κάτι στο περίπου»

Η Καρδιοπνευμονική Αναζωογόνηση είναι σχετικά απλή ως βασική δεξιότητα, αλλά πρέπει να εκτελείται σωστά. Οι σύγχρονες κατευθυντήριες οδηγίες αναφέρουν ότι σε έναν ενήλικα που δεν ανταποκρίνεται και δεν αναπνέει φυσιολογικά πρέπει να θεωρούμε πιθανή καρδιακή ανακοπή και να ενεργούμε άμεσα. Οι θωρακικές συμπιέσεις πραγματοποιούνται στο κέντρο του θώρακα, με τα δύο χέρια, με βάθος περίπου 5–6 εκατοστά και συχνότητα 100–120 συμπιέσεων το λεπτό, επιτρέποντας την πλήρη επαναφορά του θώρακα και περιορίζοντας όσο γίνεται τις διακοπές.

Εάν ο διασώστης έχει εκπαιδευτεί στις εμφυσήσεις, εφαρμόζεται κύκλος 30 συμπιέσεων προς 2 εμφυσήσεις. Αν δεν έχει εκπαιδευτεί ή δεν μπορεί να πραγματοποιήσει εμφυσήσεις, μπορεί να εκτελεί συνεχή ΚΑΡΠΑ μόνο με θωρακικές συμπιέσεις, ακολουθώντας παράλληλα τις οδηγίες του τηλεφωνικού κέντρου έκτακτης ανάγκης. Το κρίσιμο μήνυμα είναι απλό: δεν χρειάζεται να είσαι γιατρός για να ξεκινήσεις ΚΑΡΠΑ. Χρειάζεται να αναγνωρίσεις την κατάσταση, να καλέσεις άμεσα βοήθεια και να αρχίσεις να ενεργείς.

Ο απινιδωτής δεν είναι μηχάνημα «για γιατρούς»

Αυτός είναι ένας από τους πιο επικίνδυνους μύθους. Ο Αυτόματος Εξωτερικός Απινιδωτής — AED — έχει σχεδιαστεί ώστε να μπορεί να χρησιμοποιηθεί και από ανθρώπους χωρίς ιατρική ιδιότητα. Το ίδιο το μηχάνημα αναλύει τον καρδιακό ρυθμό και καθοδηγεί τον διασώστη με φωνητικές ή οπτικές οδηγίες. Ο χρήστης δεν αποφασίζει αυθαίρετα εάν θα δοθεί απινίδωση· ο AED αναλύει τον ρυθμό και υποδεικνύει εάν ενδείκνυται ηλεκτρικό shock.

Γι' αυτό η ύπαρξη ενός AED κλειδωμένου, ξεχασμένου σε ένα ντουλάπι, χωρίς συντήρηση, με προβληματική μπαταρία ή ληγμένα ηλεκτρόδια ακυρώνει μεγάλο μέρος της αξίας του. Ο απινιδωτής πρέπει να είναι προσβάσιμος, εμφανής, λειτουργικός και έτοιμος να χρησιμοποιηθεί τώρα. Όχι «όταν έρθει κάποιος που ξέρει».

Το μεγαλύτερο εμπόδιο πολλές φορές είναι ο πανικός

Σε μια πραγματική ανακοπή δεν υπάρχει η ησυχία ενός εκπαιδευτικού σεμιναρίου. Υπάρχουν άνθρωποι που φωνάζουν, κάποιος κλαίει, κάποιος τηλεφωνεί, κάποιος δίνει οδηγίες, κάποιος ψάχνει για γιατρό και αρκετοί άνθρωποι μπορεί να στέκονται γύρω από έναν άνθρωπο που πεθαίνει χωρίς κανείς να έχει αναλάβει πραγματικά τον έλεγχο της κατάστασης.

Η εκπαίδευση λοιπόν δεν μας μαθαίνει μόνο πού βάζουμε τα χέρια. Μας μαθαίνει να μετατρέπουμε το χάος σε διαδικασία: ασφάλεια, ανταπόκριση, αναπνοή, κλήση βοήθειας, ΚΑΡΠΑ, AED. Ένας καλεί το 112, ένας φέρνει τον απινιδωτή, ένας ξεκινά συμπιέσεις και, όταν υπάρχουν περισσότεροι εκπαιδευμένοι διασώστες, οργανώνεται εναλλαγή ώστε να διατηρείται η ποιότητα των συμπιέσεων. Οι υπόλοιποι δημιουργούν χώρο και διευκολύνουν την πρόσβαση των υπηρεσιών έκτακτης ανάγκης. Έτσι το πλήθος παύει να είναι πλήθος και μετατρέπεται σε οργανωμένη ομάδα βοήθειας.

«Φοβάμαι μήπως του κάνω κακό»

Είναι ένας από τους συχνότερους λόγους αδράνειας και είναι απολύτως ανθρώπινος. «Κι αν κάνω λάθος;», «Κι αν του σπάσω κάποιο πλευρό;», «Κι αν τελικά δεν είναι ανακοπή;». Οι κατευθυντήριες οδηγίες είναι καθησυχαστικές ως προς αυτό: ο κίνδυνος σοβαρής βλάβης από προσπάθεια ΚΑΡΠΑ σε άνθρωπο που τελικά δεν βρίσκεται σε ανακοπή θεωρείται χαμηλός. Η προτεραιότητα είναι να μη μείνει ο διασώστης αδρανής όταν ένας άνθρωπος δεν ανταποκρίνεται και δεν αναπνέει φυσιολογικά.

Το πραγματικό πρόβλημα στην ανακοπή δεν είναι ο άνθρωπος που προσπαθεί να βοηθήσει σύμφωνα με όσα έχει εκπαιδευτεί. Είναι τα λεπτά που περνούν χωρίς αποτελεσματική παρέμβαση.

Η ΚΑΡΠΑ πρέπει να γίνει βασικός αλφαβητισμός επιβίωσης

Εδώ χρειάζεται να αλλάξουμε νοοτροπία. Η ΚΑΡΠΑ δεν θα έπρεπε να θεωρείται εξειδικευμένο προσόν. Θα έπρεπε να αποτελεί βασικό αλφαβητισμό επιβίωσης. Όπως μαθαίνουμε στα παιδιά να περνούν τον δρόμο, να αναγνωρίζουν μια φωτιά, να καλούν βοήθεια ή να κολυμπούν, έτσι πρέπει να μαθαίνουν να αναγνωρίζουν έναν άνθρωπο που δεν ανταποκρίνεται, να καλούν σωστά τις υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης, να γνωρίζουν τι είναι η ΚΑΡΠΑ και, στην κατάλληλη ηλικία και εκπαίδευση, να μπορούν να πραγματοποιήσουν θωρακικές συμπιέσεις και να χρησιμοποιήσουν έναν AED.

Ένα παιδί μπορεί να γίνει εκείνο που θα καλέσει το 112. Ένας έφηβος μπορεί να φέρει τον απινιδωτή. Ένας μαθητής που εκπαιδεύεται σήμερα μπορεί, χρόνια αργότερα, να είναι εκείνος που θα ξεκινήσει ΚΑΡΠΑ στον πατέρα, στη μητέρα, στον φίλο ή στον συνάδελφό του. Η γνώση αυτή ταξιδεύει μέσα στον χρόνο και κάποτε μπορεί να επιστρέψει ως ζωή.

Γιατί δεν αφορά μόνο «κάποιον άγνωστο»

Όταν μιλάμε για πρώτες βοήθειες, έχουμε την τάση να δημιουργούμε μια ψυχολογική απόσταση. Φανταζόμαστε ένα ατύχημα στον δρόμο, έναν ηλικιωμένο σε μια πλατεία, έναν λουόμενο σε μια παραλία ή κάποιον άγνωστο που κατέρρευσε μπροστά μας. Η πραγματική ερώτηση όμως είναι πολύ πιο δύσκολη: τι θα κάνεις αν αυτός που καταρρεύσει είναι ο άνθρωπός σου;

Ο πατέρας σου, η μητέρα σου, ο σύντροφός σου, ο φίλος σου ή το ίδιο σου το παιδί. Τότε η ΚΑΡΠΑ παύει να είναι ένα ενδιαφέρον σεμινάριο πρώτων βοηθειών. Μπορεί να γίνει η σημαντικότερη δεξιότητα που έμαθες ποτέ.

Δεν αρκεί να έχουμε απινιδωτές. Πρέπει να έχουμε ανθρώπους που θα τους χρησιμοποιήσουν.

Χρειαζόμαστε AED σε σχολεία, αθλητικούς χώρους, γυμναστήρια, παραλίες, μαρίνες, πλοία, ξενοδοχεία, επιχειρήσεις, χώρους εργασίας και σημεία μεγάλης συγκέντρωσης ανθρώπων. Αλλά ο εξοπλισμός από μόνος του δεν δημιουργεί ασφάλεια. Χρειάζεται τακτικός έλεγχος λειτουργίας, συντήρηση, σωστή σήμανση, άμεση προσβασιμότητα και άνθρωποι που γνωρίζουν τι πρέπει να κάνουν.

Κυρίως χρειάζεται μια διαφορετική κουλτούρα. Μια κοινωνία που δεν λέει στον πολίτη «μην αγγίζεις, περίμενε τον ειδικό», αλλά τον εκπαιδεύει ώστε, όταν χρειαστεί, να μπορεί να πει: «Ξέρω τι πρέπει να κάνω. Ξεκινάω.»

Τα δεδομένα δείχνουν πόσο σημαντική είναι αυτή η παρέμβαση. Η άμεση ΚΑΡΠΑ από παρευρισκόμενο μπορεί να διπλασιάσει ή ακόμη και να τριπλασιάσει τις πιθανότητες επιβίωσης σε καρδιακή ανακοπή. Δεν μιλάμε λοιπόν για μια συμβολική γνώση. Μιλάμε για μια παρέμβαση που μπορεί πραγματικά να αλλάξει την έκβαση.

Η εκπαίδευση πρέπει να ξεκινά από το σχολείο

Ίσως πρέπει να σταματήσουμε να αναρωτιόμαστε εάν «χρειάζεται» να γνωρίζουν όλοι ΚΑΡΠΑ. Η ουσιαστικότερη ερώτηση είναι: γιατί δεν τη γνωρίζουν ήδη;

Ένα παιδί τελειώνει το σχολείο έχοντας διδαχθεί εκατοντάδες πληροφορίες που πιθανότατα δεν θα χρειαστεί ποτέ στην καθημερινότητά του. Θα μπορούσε όμως παράλληλα να γνωρίζει πώς να αναγνωρίσει μια κατάσταση έκτακτης ανάγκης, πώς να καλέσει σωστά βοήθεια, πώς να πραγματοποιήσει θωρακικές συμπιέσεις, πώς να χρησιμοποιήσει έναν AED και, κυρίως, πώς να μη μείνει παγωμένο όταν όλοι οι υπόλοιποι γύρω του πανικοβάλλονται.

Η εκπαίδευση μπορεί να αρχίζει από μικρές ηλικίες με την αναγνώριση κινδύνου και την κλήση βοήθειας και να εξελίσσεται σταδιακά σε πρακτική εκπαίδευση ΚΑΡΠΑ και AED. Έτσι δημιουργείται μια γενιά ανθρώπων για τους οποίους η αναζωογόνηση δεν αποτελεί κάτι μυστηριώδες που «κάνουν οι γιατροί», αλλά μια βασική κοινωνική δεξιότητα προστασίας της ανθρώπινης ζωής.

Μερικά λεπτά εκπαίδευσης μπορούν κάποτε να γίνουν μια ολόκληρη ζωή

Κανένα σεμινάριο και κανένα πρωτόκολλο δεν μπορεί να εγγυηθεί ότι ένας άνθρωπος σε ανακοπή θα επιβιώσει. Ακόμη και με άριστη ΚΑΡΠΑ, άμεση απινίδωση και γρήγορη άφιξη εξειδικευμένης βοήθειας υπάρχουν ανακοπές που δεν είναι αναστρέψιμες. Η ΚΑΡΠΑ όμως κάνει κάτι εξαιρετικά σημαντικό: δίνει στον άνθρωπο μια ευκαιρία εκεί όπου διαφορετικά μπορεί να μην υπήρχε καμία.

Δεν εκπαιδευόμαστε επειδή περιμένουμε να συμβεί κάτι. Εκπαιδευόμαστε ακριβώς επειδή δεν γνωρίζουμε πότε, πού και σε ποιον θα συμβεί. Μπορεί να είναι στον δρόμο, στο γραφείο, σε ένα γυμναστήριο, σε ένα σκάφος, σε μια παραλία ή στις τρεις τα ξημερώματα μέσα στο ίδιο μας το σπίτι. Και εκείνη τη στιγμή δεν θα έχει σημασία τι επάγγελμα κάνεις, πόσα πτυχία έχεις ή πόσο καλές προθέσεις έχεις. Θα υπάρχει μόνο μία ερώτηση:

Ξέρεις τι να κάνεις;

Γιατί ανάμεσα σε έναν άνθρωπο που καταρρέει και στο ασθενοφόρο που έρχεται υπάρχουν μερικά πολύτιμα λεπτά. Και μέσα σε αυτά τα λεπτά μπορεί να βρίσκεσαι εσύ.

Μάθε ΚΑΡΠΑ. Μάθε να χρησιμοποιείς απινιδωτή. Μάθε το παιδί σου. Εκπαίδευσε την οικογένεια, τους συνεργάτες και την ομάδα σου. Όχι επειδή θέλεις να γίνεις διασώστης, αλλά επειδή μια μέρα ο άνθρωπος που θα χρειάζεται διάσωση μπορεί να είναι ο δικός σου άνθρωπος.