Ανήλικοι και βία: το αόρατο υπόβαθρο ενός ορατού προβλήματος

Η αύξηση της βίας τα τελευταία χρόνια, και ιδιαίτερα η ένταση και η συχνότητα της βίας που εκδηλώνεται από ανηλίκους, δεν αποτελεί ένα μεμονωμένο ή τυχαίο φαινόμενο. Είναι το αποτέλεσμα μιας βαθιάς και πολυπαραγοντικής κοινωνικής μεταβολής, όπου βιολογικοί, ψυχολογικοί, οικογενειακοί, εκπαιδευτικοί και πολιτισμικοί παράγοντες αλληλεπιδρούν, συχνά με τρόπους που δεν είναι άμεσα ορατοί αλλά έχουν σωρευτικό αποτέλεσμα.

Σε νευροβιολογικό επίπεδο, η εφηβεία είναι από μόνη της μια περίοδος αυξημένης ευαλωτότητας. Ο εγκέφαλος των ανηλίκων βρίσκεται ακόμη σε φάση ωρίμανσης, με τον προμετωπιαίο φλοιό – την περιοχή που σχετίζεται με τον αυτοέλεγχο, τη λήψη αποφάσεων και την εκτίμηση κινδύνου – να αναπτύσσεται έως και την τρίτη δεκαετία της ζωής. Αντίθετα, το λιμβικό σύστημα, που σχετίζεται με το συναίσθημα, την παρόρμηση και την ανταμοιβή, ενεργοποιείται νωρίτερα και εντονότερα. Αυτό δημιουργεί μια εγγενή ανισορροπία: έντονα συναισθήματα, αυξημένη ανάγκη αποδοχής και μειωμένη ικανότητα φιλτραρίσματος συνεπειών. Όταν αυτή η βιολογική πραγματικότητα συνδυάζεται με περιβάλλοντα υψηλής έντασης, το αποτέλεσμα είναι εκρηκτικό.

Σε κοινωνικό επίπεδο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται διάρρηξη των παραδοσιακών δομών που λειτουργούσαν ως πλαίσια ορίων και νοήματος. Η οικογένεια, συχνά πιεσμένη από οικονομική ανασφάλεια, χρόνιο στρες και έλλειψη χρόνου, δυσκολεύεται να ασκήσει σταθερό και συνεπή ρόλο. Δεν μιλάμε απαραίτητα για απουσία αγάπης, αλλά για απουσία παρουσίας, ορίων και ουσιαστικής καθοδήγησης. Τα παιδιά μεγαλώνουν σε περιβάλλοντα όπου η συναισθηματική ρύθμιση δεν διδάσκεται, ενώ η επιθετικότητα συχνά είτε αγνοείται είτε κανονικοποιείται.

Το σχολείο, από την άλλη, καλείται να διαχειριστεί ρόλους που ιστορικά δεν του ανήκαν. Εκπαιδευτικοί χωρίς επαρκή υποστήριξη προσπαθούν να λειτουργήσουν ταυτόχρονα ως παιδαγωγοί, ψυχολόγοι και διαμεσολαβητές κρίσεων, μέσα σε ένα σύστημα που δίνει έμφαση στην ύλη και όχι στη συναισθηματική αγωγή. Η έλλειψη συστηματικής εκπαίδευσης σε δεξιότητες όπως η διαχείριση θυμού, η επίλυση συγκρούσεων και η ενσυναίσθηση αφήνει τους ανηλίκους χωρίς εργαλεία. Όταν προκύπτει σύγκρουση, το μόνο διαθέσιμο μέσο έκφρασης είναι συχνά η βία.

Καθοριστικό ρόλο παίζει και το ψηφιακό περιβάλλον. Η συνεχής έκθεση σε βίαιο περιεχόμενο, είτε μέσω μέσων κοινωνικής δικτύωσης είτε μέσω διαδικτυακών παιχνιδιών και βίντεο, έχει αποδεδειγμένη επίδραση στην απευαισθητοποίηση απέναντι στη βία. Όταν η επιθετικότητα παρουσιάζεται ως μέσο επιβολής, επιβράβευσης ή κοινωνικής αναγνώρισης, παύει να βιώνεται ως κάτι ακραίο. Παράλληλα, η κουλτούρα της στιγμιαίας προβολής ενισχύει συμπεριφορές επίδειξης, όπου η πράξη – ακόμη και η βίαιη – αποκτά αξία αν καταγραφεί, κοινοποιηθεί και σχολιαστεί.

Δεν μπορεί να αγνοηθεί και ο ρόλος της συλλογικής ανασφάλειας. Κοινωνίες που βιώνουν παρατεταμένες κρίσεις, αβεβαιότητα για το μέλλον και διάχυτη έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς παράγουν υψηλά επίπεδα ματαίωσης. Οι ανήλικοι, χωρίς ανεπτυγμένους μηχανισμούς επεξεργασίας αυτής της πίεσης, συχνά τη μετατρέπουν σε εξωστρεφή επιθετικότητα. Η βία γίνεται τρόπος εκτόνωσης, ταυτότητας και, σε ορισμένες περιπτώσεις, επιβίωσης μέσα σε άτυπες ιεραρχίες συνομηλίκων.

Σημαντικός είναι και ο παράγοντας της απουσίας συνεπειών. Όταν τα όρια είναι ασαφή, οι κανόνες εφαρμόζονται επιλεκτικά και η κοινωνία εκπέμπει αντικρουόμενα μηνύματα για το τι είναι αποδεκτό, η βίαιη συμπεριφορά παύει να λειτουργεί αποτρεπτικά. Οι ανήλικοι δεν δοκιμάζουν μόνο τα όρια των άλλων· δοκιμάζουν τα όρια του ίδιου του συστήματος. Και όταν αυτό δεν αντιδρά έγκαιρα, η συμπεριφορά παγιώνεται.

Η αύξηση της βίας των ανηλίκων, λοιπόν, δεν είναι ένδειξη «χαλασμένων παιδιών», αλλά σύμπτωμα μιας κοινωνίας που δεν επένδυσε επαρκώς στην πρόληψη, την εκπαίδευση και την ψυχική ανθεκτικότητα. Η αντιμετώπιση δεν μπορεί να είναι μονοδιάστατη ή τιμωρητική. Απαιτεί συντονισμένη παρέμβαση: ενίσχυση της οικογένειας, εκπαίδευση με έμφαση στις δεξιότητες ζωής, σαφή όρια, πρότυπα ενηλίκων που λειτουργούν με συνέπεια και μια συλλογική παραδοχή ότι η βία δεν εμφανίζεται από το πουθενά. Καλλιεργείται σιωπηλά, μέχρι τη στιγμή που γίνεται ορατή. Και τότε, είναι ήδη αργά για απλές λύσεις.