Η επινοητικότητα του ανθρώπου στο κακό: Γεννιόμαστε επιθετικοί ή γινόμαστε;

Βία, απανθρωποποίηση και η σκοτεινή πλευρά της ανθρώπινης φύσης

Η ιστορία του ανθρώπου είναι γεμάτη από ένα βαθύ και οδυνηρό παράδοξο. Το ίδιο ον που δημιούργησε την ιατρική, τη φιλοσοφία, την τέχνη, το δίκαιο και τις έννοιες της αλληλεγγύης και των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, επινόησε επίσης βασανιστήρια, γενοκτονίες, πολέμους, συστηματική εκμετάλλευση, σεξουαλική κακοποίηση παιδιών και αμέτρητες μορφές βίας απέναντι σε ανθρώπους και ζώα.

Η ανθρώπινη φαντασία μοιάζει να μην έχει όρια ούτε όταν δημιουργεί ούτε όταν καταστρέφει. Ο άνθρωπος δεν αρκείται πάντοτε στο να εξουδετερώσει μια απειλή. Μπορεί να επιδιώξει τον εξευτελισμό, την ψυχολογική συντριβή, την υποταγή και την πλήρη αφαίρεση της αξιοπρέπειας του θύματος.

Γιατί συμβαίνει αυτό; Γεννιόμαστε επιθετικοί και κακοί ή γινόμαστε στην πορεία; Υπάρχει μέσα σε όλους μας μια κρυμμένη δυνατότητα βίας που μπορεί, κάτω από τις κατάλληλες συνθήκες, να αναφλεγεί; Και τελικά, είναι ο άνθρωπος η μεγαλύτερη απειλή για την ίδια την ανθρωπότητα;

Είναι ο άνθρωπος το μοναδικό βίαιο ον;

Ο άνθρωπος δεν είναι το μοναδικό είδος που ασκεί βία. Στη φύση έχουν καταγραφεί εδαφικές συγκρούσεις, θανατηφόρες επιθέσεις, βρεφοκτονίες, σεξουαλικός εξαναγκασμός και οργανωμένες επιδρομές και σε άλλα είδη.

Η ανθρώπινη ιδιαιτερότητα βρίσκεται αλλού. Ο άνθρωπος διαθέτει συμβολική σκέψη, σύνθετη γλώσσα, τεχνολογία και ικανότητα μακροχρόνιου σχεδιασμού. Μπορεί να μετατρέψει τη βία σε ιδεολογία, θρησκευτικό ή πολιτικό καθήκον, οικονομικό προϊόν, διοικητική διαδικασία ή κρατικό μηχανισμό.

Μπορεί να δημιουργήσει κατηγορίες ανθρώπων, να τις χαρακτηρίσει επικίνδυνες ή κατώτερες και στη συνέχεια να θεσπίσει κανόνες που επιτρέπουν την απομόνωση, την εκμετάλλευση ή ακόμη και την εξόντωσή τους.

Η ανθρώπινη βία μπορεί να γίνει απρόσωπη και κατακερματισμένη. Ένας άνθρωπος εκδίδει την εντολή, ένας δεύτερος οργανώνει τη μεταφορά, ένας τρίτος κατασκευάζει το μέσο και ένας τέταρτος εκτελεί. Με αυτόν τον τρόπο, κανείς δεν αισθάνεται ότι διέπραξε ολόκληρο το έγκλημα.

Αυτή η δυνατότητα μετατροπής της βίας σε οργανωμένο σύστημα αποτελεί ίσως το πιο επικίνδυνο χαρακτηριστικό της ανθρώπινης επινοητικότητας.

Γεννιόμαστε επιθετικοί ή γινόμαστε;

Η επιστημονικά ορθή απάντηση είναι ότι ισχύουν και τα δύο — αλλά όχι με έναν απλοϊκό ή μοιρολατρικό τρόπο.

Ο άνθρωπος γεννιέται με βιολογικές δυνατότητες για άμυνα, ανταγωνισμό, διεκδίκηση, κυριαρχία και επιθετικότητα. Γεννιέται όμως ταυτόχρονα με δυνατότητες για δεσμό, συνεργασία, φροντίδα, προστασία, ενσυναίσθηση και αυτοέλεγχο.

Η επιθετικότητα δεν είναι ένα ενιαίο φαινόμενο. Μπορεί να είναι:

• Αντιδραστική, όταν εμφανίζεται ως απάντηση σε φόβο, απειλή, πόνο ή ταπείνωση.

• Εργαλειακή, όταν χρησιμοποιείται ψυχρά για την απόκτηση εξουσίας, κύρους, χρημάτων ή ελέγχου.

• Ομαδική, όταν στρέφεται εναντίον ανθρώπων που θεωρούνται μέλη μιας εχθρικής κοινότητας.

• Σαδιστική, όταν η πρόκληση πόνου αποτελεί από μόνη της πηγή ικανοποίησης.

Η γενετική μπορεί να επηρεάσει χαρακτηριστικά όπως η παρορμητικότητα, η συναισθηματική αντιδραστικότητα και η ικανότητα αυτορρύθμισης. Δεν υπάρχει όμως ένα «γονίδιο του κακού».

Οι έρευνες για την αλληλεπίδραση γονιδίων και περιβάλλοντος δείχνουν ότι ορισμένες βιολογικές προδιαθέσεις μπορεί να αυξήσουν την ευαισθησία στις επιπτώσεις της παιδικής κακοποίησης. Αυτό δεν σημαίνει ότι ένα κακοποιημένο παιδί είναι καταδικασμένο να γίνει βίαιος ενήλικας. Οι περισσότεροι άνθρωποι που έχουν κακοποιηθεί δεν γίνονται δράστες βίας.

Η προδιάθεση δεν αποτελεί πεπρωμένο. Είναι ένας παράγοντας μέσα σε ένα πολύ μεγαλύτερο σύστημα.

Έχουμε όλοι μέσα μας τη δυνατότητα να κάνουμε κακό;

Οι περισσότεροι άνθρωποι διαθέτουμε μηχανισμούς θυμού, φόβου, εκδίκησης, ομαδικής μεροληψίας και υπακοής στην εξουσία. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλοι έχουμε την ίδια πιθανότητα να βασανίσουμε, να βιάσουμε ή να σκοτώσουμε.

Η φράση «όλοι είμαστε ικανοί για τα πάντα» είναι φιλοσοφικά δυνατή, αλλά επιστημονικά υπερβολική.

Η προσωπικότητα, η ανατροφή, οι ηθικές αξίες, οι εμπειρίες, οι δεσμοί, η ψυχική υγεία, η εκπαίδευση και η ικανότητα αντίστασης στην πίεση δημιουργούν τεράστιες διαφορές μεταξύ των ανθρώπων.

Ωστόσο, κανένας δεν πρέπει να θεωρεί τον εαυτό του εντελώς άτρωτο απέναντι στη δύναμη της ομάδας, της αυθεντίας, του φόβου και της σταδιακής κλιμάκωσης.

Το ανησυχητικό δεν είναι ότι κάθε άνθρωπος κρύβει μέσα του ένα τέρας. Είναι ότι ένας συνηθισμένος άνθρωπος μπορεί, μέσα σε ένα κατάλληλα οργανωμένο σύστημα, να συνηθίσει σταδιακά πράξεις που προηγουμένως θεωρούσε αδιανόητες.

Πώς απενεργοποιείται η ηθική;

Ο ψυχολόγος Albert Bandura περιέγραψε τον μηχανισμό της ηθικής αποσύνδεσης: τον τρόπο με τον οποίο ένας άνθρωπος μπορεί να παραβιάζει τις ηθικές του αρχές χωρίς να πάψει να θεωρεί τον εαυτό του καλό ή έντιμο.

Αυτό επιτυγχάνεται μέσα από συγκεκριμένους ψυχολογικούς μηχανισμούς.

Ηθική δικαιολόγηση

Η βία παρουσιάζεται ως υπεράσπιση της πατρίδας, της θρησκείας, της οικογένειας, της τάξης ή ενός «ανώτερου σκοπού». Ο δράστης δεν αντιλαμβάνεται τον εαυτό του ως θύτη αλλά ως υπερασπιστή.

Ευφημιστική γλώσσα

Το βασανιστήριο ονομάζεται «ανάκριση». Οι νεκροί άμαχοι μετατρέπονται σε «παράπλευρες απώλειες». Η κακοποίηση γίνεται «πειθαρχία» και η εκμετάλλευση παρουσιάζεται ως «αναγκαίο κόστος».

Όταν αλλάζει η γλώσσα, μεταβάλλεται και η ψυχολογική βαρύτητα της πράξης.

Μετατόπιση της ευθύνης

Ο δράστης υποστηρίζει ότι «εκτελούσε εντολές». Η προσωπική ευθύνη μεταφέρεται στον ανώτερο, στο κράτος, στην ομάδα ή στην ιδεολογία.

Διάχυση της ευθύνης

Όταν πολλοί άνθρωποι συμμετέχουν σε μια πράξη, η ευθύνη διασκορπίζεται. Ο καθένας εκτελεί μόνο ένα μικρό μέρος και κανείς δεν αισθάνεται πλήρως υπεύθυνος για το αποτέλεσμα.

Ενοχοποίηση του θύματος

Το θύμα παρουσιάζεται ως υπεύθυνο για όσα του συνέβησαν: «προκάλεσε», «δεν υπάκουσε», «ήξερε πού έμπλεκε» ή «ανήκει στη λάθος πλευρά».

Απανθρωποποίηση

Αυτός είναι ίσως ο σημαντικότερος μηχανισμός. Το θύμα παύει να παρουσιάζεται ως συγκεκριμένος άνθρωπος με όνομα, οικογένεια, σκέψεις και συναισθήματα. Μετατρέπεται σε αριθμό, εχθρό, παράσιτο, μόλυνση ή απειλή. Όταν κάποιος πάψει να αναγνωρίζεται ως άνθρωπος, η βία εναντίον του γίνεται ευκολότερη.

Ο πόλεμος ως άδεια για το αδιανόητο

Ο πόλεμος δεν δημιουργεί από το μηδέν κάθε βίαιη παρόρμηση. Μεταβάλλει όμως ριζικά το ηθικό περιβάλλον. Η θανάτωση μπορεί να μετατραπεί από έγκλημα σε καθήκον. Η σκληρότητα μπορεί να παρουσιαστεί ως γενναιότητα, ενώ η αμφιβολία και η άρνηση μιας διαταγής μπορεί να χαρακτηριστούν δειλία ή προδοσία.

Η συνεχής απειλή ενισχύει τη σκέψη «εμείς ή αυτοί». Η προπαγάνδα παρουσιάζει ολόκληρους πληθυσμούς ως υπαρξιακό κίνδυνο. Η εκδίκηση βαφτίζεται δικαιοσύνη και η καταστροφή εμφανίζεται ως αναγκαιότητα.

Ωστόσο, η ακραία βία δεν αποτελεί αυτόματο ή αναπόφευκτο αποτέλεσμα κάθε πολέμου. Έρευνες γύρω από εγκλήματα πολέμου και σεξουαλική βία δείχνουν σημαντικές διαφορές μεταξύ στρατιωτικών μονάδων και οργανώσεων.

Η ηγεσία, η πειθαρχία, η εκπαίδευση, οι κανόνες εμπλοκής, η λογοδοσία και η πραγματική τιμωρία των παραβάσεων μπορούν να περιορίσουν τη βία.

Ο πόλεμος μπορεί να προσφέρει τη δικαιολογία. Το σύστημα όμως είναι εκείνο που αποφασίζει αν αυτή η δικαιολογία θα μετατραπεί σε οργανωμένη βαρβαρότητα.

Βία, εξουσία και επίδειξη κύρους

Η βία δεν χρησιμοποιείται μόνο για την εξουδετέρωση μιας απειλής. Μπορεί να λειτουργήσει ως μήνυμα κυριαρχίας. Ο δημόσιος εξευτελισμός, ο βασανισμός και η καταστροφή όσων αγαπά το θύμα δηλώνουν ότι ο δράστης δεν ελέγχει μόνο το σώμα, αλλά ολόκληρη την πραγματικότητα του άλλου.

Η υπερβολική σκληρότητα μεταδίδει ένα συγκεκριμένο μήνυμα: «Μπορώ να παραβιάσω κάθε όριο και κανείς δεν μπορεί να με σταματήσει». Αυτό παρατηρείται σε απολυταρχικά καθεστώτα, εγκληματικές οργανώσεις, συμμορίες, φυλακές, κακοποιητικές οικογένειες και σχέσεις όπου υπάρχει μεγάλη ανισορροπία ισχύος.

Η απόλυτη εξουσία, η μυστικότητα και η ατιμωρησία δημιουργούν ένα ιδιαίτερα επικίνδυνο περιβάλλον. Όταν κανείς δεν ελέγχει αυτόν που ασκεί ισχύ, η ηθική αναστολή μπορεί να καταρρεύσει.

Η σεξουαλική κακοποίηση παιδιών ως κατάχρηση ισχύος

Η σεξουαλική κακοποίηση παιδιών δεν εξηγείται επαρκώς ως μια «ανεξέλεγκτη επιθυμία». Περιλαμβάνει συνήθως ασυμμετρία δύναμης, χειραγώγηση, μυστικότητα, εκμετάλλευση εμπιστοσύνης και σταδιακή παραβίαση των ορίων του παιδιού.

Ο δράστης μπορεί να χρησιμοποιήσει δώρα, φόβο, ενοχή, συναισθηματική εξάρτηση ή απειλές προκειμένου να εξασφαλίσει τη σιωπή.

Η λέξη «τέρας» εκφράζει δικαιολογημένη ηθική αποστροφή, αλλά μπορεί να γίνει επικίνδυνη όταν δημιουργεί την εντύπωση ότι ο κακοποιητής είναι πάντοτε ένας εμφανώς διαταραγμένος άγνωστος.

Στην πραγματικότητα, ο δράστης μπορεί να είναι κοινωνικά λειτουργικός, αγαπητός και να διαθέτει πρόσβαση στο παιδί μέσα από οικογενειακό, εκπαιδευτικό, αθλητικό ή άλλο περιβάλλον εμπιστοσύνης.

Η πρόληψη, επομένως, δεν βασίζεται μόνο στην αναζήτηση «ύποπτων ανθρώπων». Απαιτεί σαφείς διαδικασίες προστασίας, εκπαίδευση στα προσωπικά όρια, έλεγχο πρόσβασης, ασφαλείς μηχανισμούς αναφοράς και θεσμούς που ακούν το παιδί αντί να προστατεύουν τη φήμη τους.

Η κακοποίηση ζώων ως δείκτης ευρύτερης βίας

Η κακοποίηση ζώων δεν είναι ένα απομονωμένο ή ασήμαντο φαινόμενο. Μπορεί να αποτελεί ένδειξη ευρύτερου προβλήματος μέσα στην οικογένεια ή στο κοινωνικό περιβάλλον.

Σε κακοποιητικές σχέσεις, ο δράστης μπορεί να απειλεί ή να βλάπτει ένα ζώο συντροφιάς για να τρομοκρατήσει τον σύντροφο ή το παιδί, να το τιμωρήσει συναισθηματικά ή να αποδείξει ότι έχει τη δύναμη να καταστρέψει οτιδήποτε εκείνο αγαπά.

Επιστημονικές ανασκοπήσεις έχουν εντοπίσει σημαντική συσχέτιση μεταξύ κακοποίησης ζώων, ενδοοικογενειακής βίας και άλλων μορφών διαπροσωπικής βίας.

Η συσχέτιση αυτή δεν σημαίνει ότι κάθε παιδί που κακοποίησε ένα ζώο θα εξελιχθεί σε βίαιο εγκληματία. Σημαίνει όμως ότι μια τέτοια συμπεριφορά δεν πρέπει να απορρίπτεται ως απλή «παιδική περιέργεια».

Χρειάζεται διερεύνηση των κινήτρων, της οικογενειακής κατάστασης, της έκθεσης του παιδιού σε βία και της πιθανότητας να υπάρχουν και άλλα θύματα.

Η προστασία ανθρώπων και ζώων δεν αποτελεί δύο διαφορετικές αποστολές. Πολύ συχνά είναι δύο πλευρές της ίδιας υπόθεσης.

Είναι η ακραία βία αποτέλεσμα ψυχικής ασθένειας;

Συνήθως όχι, τουλάχιστον όχι με τον τρόπο που χρησιμοποιείται ο όρος στην καθημερινή συζήτηση. Οι περισσότεροι άνθρωποι με ψυχικές διαταραχές δεν είναι βίαιοι. Η αυτόματη σύνδεση της ψυχικής ασθένειας με την εγκληματικότητα είναι επιστημονικά λανθασμένη και ενισχύει το κοινωνικό στίγμα.

Η ψυχοπάθεια, η οποία σχετίζεται με χαρακτηριστικά όπως η χειριστικότητα, η συναισθηματική αναισθησία, η απουσία ενοχής και η αντικοινωνική συμπεριφορά, μπορεί να αυξάνει τον κίνδυνο επιθετικότητας. Δεν χαρακτηρίζει όμως το σύνολο των βίαιων δραστών και ασφαλώς δεν εξηγεί μόνη της τις μαζικές θηριωδίες.

Τα μεγάλης κλίμακας εγκλήματα δεν χρειάζονται απαραιτήτως χιλιάδες ψυχοπαθείς. Χρειάζονται ένα σύστημα που χωρίζει τους ανθρώπους σε άξιους και ανάξιους προστασίας, ανταμείβει τη συμμόρφωση, τιμωρεί την αντίσταση και εξαφανίζει την προσωπική ευθύνη.

Πολλές φορές, το πραγματικά τρομακτικό δεν είναι η παρουσία κάποιου «τέρατος», αλλά η οργανωμένη συμμετοχή συνηθισμένων ανθρώπων.

Γιατί η ανθρώπινη φαντασία φαίνεται απεριόριστη στο κακό;

Η φαντασία και η ευφυΐα δεν είναι από μόνες τους ηθικές δυνάμεις. Είναι εργαλεία.

Η ικανότητα να αντιλαμβανόμαστε τι σκέφτεται και τι αισθάνεται ένας άλλος άνθρωπος μπορεί να γεννήσει συμπόνια. Μπορεί όμως να χρησιμοποιηθεί και για να εντοπίσει τις αδυναμίες του και να προκαλέσει αποτελεσματικότερα φόβο, πόνο ή εξάρτηση.

Η τεχνολογία αυξάνει ακόμη περισσότερο αυτή τη δυνατότητα. Δημιουργεί απόσταση από το θύμα, αυτοματοποιεί τις αποφάσεις, διευκολύνει τη μαζική επιτήρηση και μετατρέπει τη βλάβη σε διαδικασία που εκτελείται με το πάτημα ενός κουμπιού.

Η τεχνική πρόοδος δεν συνεπάγεται αυτόματα ηθική πρόοδο. Χωρίς κανόνες, λογοδοσία και ανθρώπινα όρια, η ευφυΐα δεν περιορίζει τη βία. Απλώς την κάνει αποτελεσματικότερη.

Είναι τελικά ο άνθρωπος η καταστροφή της ανθρωπότητας;

Ο άνθρωπος αποτελεί αναμφίβολα τη μεγαλύτερη ανθρωπογενή απειλή για τον πλανήτη, τα ζώα και το ίδιο του το είδος. Η θέση όμως ότι «όλοι οι άνθρωποι είναι κακοί» είναι εξίσου απλουστευτική με την άποψη ότι ο άνθρωπος είναι εκ φύσεως αγαθός.

Οι άνθρωποι δεν έχουν όλοι την ίδια δύναμη, την ίδια ευθύνη ούτε την ίδια συμπεριφορά. Κάποιοι σχεδιάζουν πολέμους και άλλοι τους υφίστανται. Κάποιοι κακοποιούν, ενώ άλλοι προστατεύουν τα θύματα. Κάποιοι υπακούν και κάποιοι αρνούνται, ακόμη και όταν η άρνηση μπορεί να τους κοστίσει τη ζωή.

Η ανθρωπότητα είναι ταυτόχρονα η πηγή του κινδύνου και η μόνη γνωστή πηγή συνειδητής ηθικής αντίστασης σε αυτόν.

Δεν μας προστατεύει κάποια υποτιθέμενη φυσική καλοσύνη. Μας προστατεύουν η αυτογνωσία, η παιδεία, οι ισχυροί δεσμοί, οι σαφείς κανόνες, η λογοδοσία και οι θεσμοί που περιορίζουν την αυθαίρετη ισχύ.

Η γνώση της βίας ως μέσο πρόληψης

Στην Krav Maga Science δεν αντιμετωπίζουμε τη βία ως ένα απλό τεχνικό πρόβλημα που λύνεται μόνο με γροθιές, λακτίσματα ή αφοπλισμούς.

Η πραγματική κατανόηση της βίας απαιτεί γνώση του ανθρώπου: των κινήτρων του, της συμπεριφοράς του, της δυναμικής της εξουσίας, της διαδικασίας επιλογής θύματος και των μηχανισμών που επιτρέπουν σε μια κατάσταση να κλιμακωθεί.

Η αυτοπροστασία αρχίζει πολύ πριν από τη σωματική σύγκρουση. Αρχίζει με την αναγνώριση των προειδοποιητικών ενδείξεων, την επίγνωση του περιβάλλοντος, τη δημιουργία ορίων, τη λήψη αποφάσεων υπό πίεση και την κατανόηση ότι η βία δεν υπακούει πάντα στη λογική ενός φυσιολογικού ανθρώπου.

Δεν μελετούμε το κακό για να το θαυμάσουμε ή να το μυθοποιήσουμε. Το μελετούμε για να το αναγνωρίζουμε έγκαιρα, να μην αιφνιδιαζόμαστε από τις μορφές του και να μπορούμε να προστατεύουμε αποτελεσματικότερα τον εαυτό μας, τα παιδιά μας, την οικογένειά μας και τους ανθρώπους που εξαρτώνται από εμάς.

Συμπέρασμα

Ο άνθρωπος δεν γεννιέται ούτε απόλυτα καλός ούτε καταδικασμένος να γίνει κακός. Γεννιέται με ένα ευρύ φάσμα δυνατοτήτων.

Οι συνθήκες μπορούν να ενισχύσουν την επιθετικότητα, να απενεργοποιήσουν την ενσυναίσθηση και να μετατρέψουν τη βία σε αποδεκτή συμπεριφορά. Δεν αφαιρούν όμως ολοκληρωτικά την προσωπική ευθύνη ούτε οδηγούν όλους τους ανθρώπους στο ίδιο αποτέλεσμα.

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο τι κρύβει ο άνθρωπος μέσα του. Είναι ποια συμπεριφορά ανταμείβει το περιβάλλον του, σε ποιον επιτρέπει να ασκεί ανεξέλεγκτη εξουσία, ποιον αναγνωρίζει ως άξιο προστασίας και ποιος έχει το θάρρος να πει «όχι».

Εκεί, στο σημείο όπου συναντιούνται ο χαρακτήρας, οι συνθήκες και η εξουσία, μπορεί να γεννηθεί είτε η θηριωδία είτε η αντίσταση.

Και τελικά, αυτό είναι το βαθύτερο μάθημα: η ανθρωπιά δεν αποτελεί μια μόνιμη και αυτονόητη κατάσταση. Είναι επιλογή, εκπαίδευση και καθημερινή άσκηση αυτοελέγχου, ευθύνης και ηθικού θάρρους.

Ενδεικτική επιστημονική βιβλιογραφία

• Bandura, A. (1999). Moral Disengagement in the Perpetration of Inhumanities. Personality and Social Psychology Review.

• Caspi, A. et al. (2002). Role of Genotype in the Cycle of Violence in Maltreated Children. Science.

• Kim-Cohen, J. et al. (2006). MAOA, Maltreatment, and Gene–Environment Interaction Predicting Children’s Mental Health. Molecular Psychiatry.

• Fitton, L. et al. (2020). Childhood Maltreatment and Violent Outcomes: A Systematic Review and Meta-Analysis. Trauma, Violence & Abuse.

• Monsalve, S. et al. (2017). The Connection Between Animal Abuse and Interpersonal Violence: A Review. Research in Veterinary Science.

• Alleyne, E. & Parfitt, C. (2019). Adult-Perpetrated Animal Abuse: A Systematic Literature Review. Trauma, Violence & Abuse.

• Wood, E. J. (2014). Conflict-Related Sexual Violence and the Policy Implications of Recent Research. International Review of the Red Cross.

• Deffenbaugh, N. (2024). De-dehumanization: Practicing Humanity. International Review of the Red Cross.